Tác giả: Trương Trọng Minh – Luật sư Cấp cao, Trần Thị Bảo Trâm – Luật sư.
Trong bối cảnh hoạt động kinh doanh thương mại tại Việt Nam ngày càng sôi động cùng sự tham gia của nhiều các tổ chức quốc tế, Trọng tài Thương mại đang dần trở thành phương thức giải quyết tranh chấp được nhiều doanh nghiệp lựa chọn, thay vì chỉ phụ thuộc vào Tòa án như trước đây. Ưu thế về tính bảo mật thông tin, thủ tục linh hoạt, thời gian giải quyết nhanh chóng, tính chung thẩm, cùng khả năng công nhận và thi hành phán quyết tại nhiều quốc gia theo Công ước về Công nhận và Thi hành Phán quyết Trọng tài Nước ngoài năm 1958 (“Công ước New York”), khiến Trọng tài trở thành lựa chọn phù hợp với đặc thù của các giao dịch thương mại có giá trị lớn hoặc có đối tác nước ngoài. Xu hướng này càng rõ nét khi hệ thống quy định pháp luật về Trọng tài Thương mại tiếp tục được hoàn thiện, cùng sự phát triển của các Trung tâm Trọng tài uy tín trong nước. Tuy nhiên, hiệu quả của phương thức này phụ thuộc rất lớn vào chính điều khoản áp dụng Trọng tài mà các bên đã thỏa thuận ngay từ khi ký kết Hợp Đồng.
Trong nhiều vụ án tranh chấp kinh doanh thương mại được đưa ra giải quyết bằng hình thức Trọng Tài Thương Mại, điều khiến các bên mất nhiều thời gian và chi phí nhất không phải lúc nào cũng là nội dung tranh chấp, mà chính là điều khoản giải quyết tranh chấp trên Hợp Đồng mà các bên đã ký kết. Một điều khoản giải quyết tranh chấp bằng hình thức Trọng Tài thiếu chặt chẽ, sai hình thức hay tồn tại song song với các hình thức giải quyết tranh chấp khác, đều có thể khiến cho toàn bộ quá trình giải quyết giữa các bên bị đình trệ, thậm chí khiến phán quyết của Trọng Tài – vốn mang tính chung thẩm, bị Tòa án tuyên hủy dù nội dung giải quyết tranh chấp là đúng đắn.
Trên thực tế, phần lớn các doanh nghiệp nhìn nhận điều khoản giải quyết tranh chấp là một điều khoản mang tính hình thức, thường được soạn thảo dựa trên mẫu có sẵn mà chưa thật sự xuất phát từ ý chí của các bên trong Hợp Đồng. Đến khi tranh chấp phát sinh, chính điều khoản này lại trở thành nội dung đầu tiên bị các bên viện dẫn để tranh cãi về thẩm quyền giải quyết.
Bài viết trình bày các điều kiện để một thỏa thuận trọng tài riêng biệt hoặc điều khoản thoả thuận giữa các bên về việc giải quyết tranh chấp bằng Trọng Tài Thương Mại (gọi tắt là “Thỏa Thuận Trọng Tài”) có hiệu lực, những lỗi soạn thảo thường gặp, mối liên hệ giữa Thỏa Thuận Trọng Tài với nguy cơ hủy phán quyết trọng tài, nhằm giúp doanh nghiệp có thể áp dụng để soạn thảo Hợp Đồng cũng như rà soát các rủi ro pháp lý tiềm ẩn trong những Hợp Đồng đang thực hiện.
1. Hiệu lực của Thỏa Thuận Trọng Tài
Thỏa Thuận Trọng Tài không đơn thuần là một điều khoản mang tính hình thức trong Hợp Đồng, mà là căn cứ pháp lý bắt buộc để một Trung tâm Trọng tài có quyền thụ lý vụ việc. Trong hồ sơ khởi kiện gửi đến bất kỳ Trung tâm Trọng tài nào, Thỏa Thuận Trọng Tài thường là tài liệu được xem xét trước tiên, bên cạnh đơn khởi kiện và các chứng cứ liên quan.
Khi Thỏa Thuận Trọng Tài không tồn tại hợp pháp hoặc thuộc các trường hợp vô hiệu, hậu quả sẽ không chỉ dừng lại ở việc hồ sơ không được thụ lý, nếu Hội đồng Trọng Tài vẫn tiến hành xét xử và đưa ra phán quyết, có thể dẫn đến nguy cơ Tòa án tuyên hủy phán quyết theo yêu cầu của một bên. Một Thỏa Thuận Trọng Tài soạn thảo thiếu cẩn trọng, có thể làm mất thời gian của các bên và gây ra những thiệt hại vật chất cho doanh nghiệp trong suốt quá trình giải quyết tranh chấp.
2. Điều kiện hiệu lực của Thỏa Thuận Trọng Tài
Theo quy định của pháp luật Việt Nam, để một Thỏa Thuận Trọng Tài có hiệu lực và có khả năng thực hiện, doanh nghiệp cần đảm bảo đồng thời các nhóm điều kiện sau:
Về hình thức, Thỏa Thuận Trọng Tài phải được xác lập dưới dạng văn bản, chủ yếu có thể là một điều khoản trong Hợp Đồng, hoặc một thỏa thuận riêng được ký trước hoặc sau khi xảy ra tranh chấp hoặc các hình thức khác được pháp luật cho phép1. Thỏa Thuận Trọng Tài cần được lưu trữ đầy đủ, có bản gốc hoặc bản sao hợp lệ, vì đây là tài liệu đầu tiên mà các Trung tâm Trọng tài sẽ kiểm tra khi tiếp nhận hồ sơ khởi kiện. Lỗi phổ biến thường gặp về hình thức là khi các bên ký kết Hợp Đồng kèm Điều kiện Chung (Term & Condition) dẫn chiếu một cách mơ hồ về Thỏa Thuận Trọng Tài ở các tài liệu này hoặc bên còn lại không được biết về sự tồn tại của Điều kiện Chung có chứa dẫn chiếu Thỏa Thuận Trọng Tài. Đây cũng là tình huống khiến cho Thỏa Thuận Trọng Tài có khả năng bị vô hiệu.
Về nguyên tắc xác lập và nội dung, Thỏa Thuận Trọng Tài phải được xác lập trên cơ sở ý chí tự nguyện của các bên, không bị lừa dối, đe dọa hoặc cưỡng ép. Đồng thời, nội dung của thỏa thuận trọng tài không được vi phạm điều cấm của pháp luật2; trường hợp thỏa thuận được xác lập do một bên bị lừa dối, đe dọa, cưỡng ép và bên đó yêu cầu tuyên bố vô hiệu, hoặc thỏa thuận vi phạm điều cấm của pháp luật, thì thỏa thuận trọng tài có thể bị tuyên bố vô hiệu.
Về thẩm quyền của Trọng tài, tranh chấp được đưa ra Trọng tài phải thuộc phạm vi mà pháp luật cho phép giải quyết bằng trọng tài thương mại, tức những tranh chấp phát sinh từ hoạt động thương mại hoặc có ít nhất một bên có hoạt động thương mại.3 Bên cạnh đó, các bên trong Hợp Đồng cần xác định rõ phương thức giải quyết tranh chấp duy nhất được các bên chấp thuận là Trọng tài, tránh việc song song vừa có điều khoản Trọng tài vừa có điều khoản giải quyết tại Tòa án có thẩm quyền. Thực tiễn giải quyết tranh chấp ghi nhận không ít những trường hợp các bên tranh cãi nhau về việc chọn nơi giải quyết tranh chấp vì tồn tại song song cả hai hình thức trên Hợp Đồng do vô ý hoặc cố ý, dù luật đã có cơ chế giải quyết khá rõ ràng trong tình huống này, nhưng cũng khiến các bên tốn kém chi phí, thời gian và nguy cơ phát sinh các thủ tục khác ngoài ý muốn. Ngoài ra, các bên nên tránh thỏa thuận trọng tài đối với những tranh chấp thuộc thẩm quyền giải quyết riêng biệt của Tòa án hoặc cơ quan có thẩm quyền khác theo quy định của pháp luật, chẳng hạn như một số tranh chấp về lao động4, đất đai (trừ trường hợp tranh chấp giữa các bên phát sinh từ hoạt động thương mại có liên quan đến quyền sử dụng đất hoặc giao dịch về đất đai và thuộc phạm vi được pháp luật cho phép giải quyết bằng trọng tài)5. Việc đưa các tranh chấp không thuộc thẩm quyền của Trọng tài vào phạm vi của thỏa thuận trọng tài có thể dẫn đến tranh chấp về thẩm quyền và ảnh hưởng đến khả năng thực thi thỏa thuận trọng tài.
Về chủ thể ký kết, người đại diện ký Thỏa Thuận Trọng Tài phải có đầy đủ năng lực hành vi dân sự và thẩm quyền đại diện hợp pháp tại thời điểm ký kết.6 Đây là điểm cần lưu ý khi Hợp đồng được ký thông qua chi nhánh, văn phòng đại diện hoặc người được ủy quyền, vì bất kì khiếm khuyết nào về tính hiệu lực của ủy quyền cũng có thể trở thành lý do khiến Thỏa Thuận Trọng Tài bị tuyên vô hiệu. Thực tiễn giải quyết tranh chấp cũng thường ghi nhận tình huống người đại diện theo ủy quyền không đủ tư cách hợp pháp để đại diện ký kết theo quy định của pháp luật, các bên cũng thường bỏ qua bước kiểm tra nội dung văn bản ủy quyền cũng như tính hiệu lực của việc ủy quyền, dẫn đến kết quả không chỉ vô hiệu Thỏa Thuận Trọng Tài mà có thể vô hiệu toàn bộ Hợp Đồng.
Lưu ý về tính độc lập của Thỏa thuận Trọng tài: Một điểm doanh nghiệp cần lưu ý là Thỏa thuận Trọng tài có tính độc lập với Hợp đồng mà Thỏa thuận Trọng tài được ghi nhận. Theo đó, việc Hợp đồng bị thay đổi, gia hạn, hủy bỏ, vô hiệu hoặc không thể thực hiện được về nguyên tắc không làm mất hiệu lực của Thỏa thuận Trọng tài. Do đó, nếu Thỏa thuận Trọng tài hợp lệ và thuộc thẩm quyền của Trọng tài, Hội đồng Trọng tài vẫn có quyền xem xét, giải quyết các tranh chấp phát sinh từ hoặc liên quan đến Hợp đồng, kể cả khi Hợp đồng có vấn đề về hiệu lực hoặc đã bị hủy bỏ, chấm dứt.
3. Những lỗi soạn thảo Thỏa Thuận Trọng Tài thường gặp
Phần lớn các Thỏa Thuận Trọng Tài bị vô hiệu hoặc gây tranh cãi về thẩm quyền không xuất phát từ việc các bên không mong muốn giải quyết tranh chấp bằng Trọng tài, mà từ cách diễn đạt Thỏa Thuận Trọng Tài chưa tuân thủ đúng quy định của pháp luật. Một số lỗi soạn thảo thường gặp, bao gồm:
- Ghi sai hoặc không rõ tên Trung tâm Trọng tài, viết tắt gây nhầm lẫn, hoặc dẫn chiếu đến một tổ chức không còn tồn tại, khiến các bên không xác định được cơ quan có thẩm quyền giải quyết tranh chấp.
- Không phù hợp về mặt hình thức, dẫn chiếu Thỏa Thuận Trọng Tài đến một Hợp Đồng phụ khác mà bên còn lại không được biết về sự tồn tại của Hợp Đồng phụ đó.
- Tồn tại song song cả hai hình thức Trọng tài và Tòa án. Theo quy định, phán quyết của Trọng tài mang tính chung thẩm, nhưng lại tồn tại thỏa thuận cho phép một bên kháng cáo ở Tòa án nếu không đồng ý với phán quyết của Trọng tài.
- Bỏ ngỏ luật áp dụng, ngôn ngữ, địa điểm trọng tài, số lượng trọng tài viên, khiến quy trình tố tụng kéo dài và dễ phát sinh khiếu nại.
- Sử dụng nguồn tham khảo không có tính chính xác hoặc sử dụng các công cụ soạn thảo tự động mà không đối chiếu lại với quy định pháp luật hiện hành.
4. Mối liên hệ giữa Thỏa Thuận Trọng Tài với nguy cơ Hủy Phán Quyết Trọng Tài
Theo quy định của Luật Trọng tài Thương mại, phán quyết trọng tài có thể bị Tòa án tuyên hủy nếu một bên yêu cầu và chứng minh được một trong các căn cứ luật định, trong đó căn cứ được viện dẫn phổ biến nhất là việc không có Thỏa Thuận Trọng Tài hoặc Thỏa Thuận Trọng Tài vô hiệu. Vì vậy, soạn thảo Thỏa Thuận Trọng Tài không nên được xem là một công đoạn hoàn thiện Hợp Đồng mang tính hình thức, mà cần được đầu tư và nhìn nhận dưới góc độ rủi ro pháp lý khi phát sinh tranh chấp ngay từ giai đoạn đàm phán Hợp Đồng.
5. Kết luận
Từ những phân tích trên, các doanh nghiệp có thể cân nhắc một số nguyên tắc khi soạn thảo hoặc rà soát Hợp Đồng để tránh rơi vào những lỗi soạn thảo khiến Thỏa Thuận Trọng Tài vô hiệu cũng như cần xem xét kĩ lưỡng các yếu tố thỏa mãn điều kiện có hiệu lực của một Thỏa Thuận Trọng Tài.
Hiệu lực của Thỏa Thuận Trọng Tài là yếu tố nền tảng, quyết định giá trị pháp lý của toàn bộ quá trình giải quyết tranh chấp nếu có phát sinh. Điều quan trọng hơn hết là các bên trong Hợp Đồng cần nhìn nhận điều khoản giải quyết tranh chấp là một rủi ro nên được cân nhắc và cần được soạn thảo một cách chặt chẽ, cũng là cách để doanh nghiệp tự bảo vệ thời gian, chi phí và quyền lợi hợp pháp của mình.
Tham vấn ý kiến của các Luật sư, chuyên gia cũng là phương án hữu hiệu trong trường hợp doanh nghiệp còn gặp nhiều băn khoăn, lúng túng khi rà soát các vấn đề liên quan đến giải quyết tranh chấp Hợp Đồng, đặc biệt là khi doanh nghiệp lựa chọn áp dụng hình thức Trọng tài Thương mại.
📩 ĐẶT LỊCH TƯ VẤN CÙNG ĐỘI NGŨ LUẬT SƯ CDLAF
Liên hệ ngay với CDLAF để nhận đánh giá rủi ro sơ bộ từ đội ngũ Luật sư:
Hotline/Zalo: [+84 909 668 216]
Email: info@cdlaf.vn
Vì sao chọn dịch vụ CDLAF
- Chúng tôi cung cấp đến bạn giải pháp pháp lý hiệu quả và toàn diện, giúp bạn tiết kiệm ngân sách, duy trì sự tuân thủ trong doanh nghiệp;
- Chúng tôi tiếp tục duy trì việc theo dõi vấn đề pháp lý của bạn ngay cả khi dịch vụ đã hoàn thành và cập nhật đến bạn khi có bất kỳ sự thay đổi nào từ hệ thống pháp luật Việt Nam;
- Hệ thống biểu mẫu về doanh nghiệp, đầu tư được xây dựng và cập nhật liên tục sẽ cung cấp khi khách hàng yêu cầu, rút ngắn thời gian thực hiện thủ tục;
- Doanh nghiệp cập nhật kịp thời các chính sách và phương thức làm việc tại các cơ quan nhà nước có thẩm quyền;
- Đội ngũ Luật sư của CDLAF nhiều năm kinh nghiệm hoạt động tại lĩnh vực Lao động, Doanh nghiệp, Đầu tư cùng với các cố vấn nhân sự, tài chính;
- Quy trình bảo mật thông tin nghiêm ngặt trong suốt quá trình thực hiện dịch vụ và ngay cả khi dịch vụ được hoàn thành sau đó;
Bạn có thể tham thảo thêm:
