Điều Khoản Trọng Tài Khiếm Khuyết: Hướng Xử Lý Và Giải Pháp Cho Doanh Nghiệp

Tác giả: Trương Trọng Minh – Luật sư Cấp cao, Trần Thị Bảo Trâm – Luật sư.

Trong hoạt động giao kết và thực hiện hợp đồng, thỏa thuận trọng tài được xem là cơ sở để xác lập phương thức giải quyết tranh chấp ngoài Tòa án. Tuy nhiên, trên thực tế, không phải mọi điều khoản trọng tài đều được soạn thảo một cách đầy đủ, rõ ràng và có khả năng thực thi. Việc xây dựng thiếu chặt chẽ có thể dẫn đến những khiếm khuyết mà các bên chỉ nhận thấy khi tranh chấp thực sự phát sinh.

Điều khoản trọng tài khiếm khuyết thường xuất hiện dưới nhiều dạng, trong đó đáng lưu ý là điều khoản mâu thuẫn, điều khoản không rõ ràng và điều khoản không thể thực hiện được. Những khiếm khuyết này không chỉ tạo ra khó khăn trong việc xác định ý chí thực sự của các bên, mà còn có thể khiến doanh nghiệp gặp lúng túng trong việc xác định cơ quan có thẩm quyền giải quyết tranh chấp, tổ chức trọng tài, phương thức thành lập Hội đồng trọng tài và quy tắc tố tụng được áp dụng.

Bài viết này phân tích các dạng điều khoản trọng tài khiếm khuyết phổ biến, hướng xử lý đối với các điều khoản mâu thuẫn, không rõ ràng hoặc không thể thực hiện, đồng thời đưa ra một số khuyến nghị thực tiễn giúp doanh nghiệp hạn chế rủi ro khi lựa chọn và áp dụng cơ chế trọng tài.

1. Các Dạng Điều Khoản Trọng Tài Khiếm Khuyết

Điều Khoản Trọng Tài Mâu Thuẫn

Điều khoản trọng tài mâu thuẫn là điều khoản trọng tài trong đó các nội dung thỏa thuận của các bên không thống nhất hoặc loại trừ lẫn nhau trong cùng một điều khoản trọng tài hoặc trong cùng một hợp đồng chứa điều khoản trọng tài.

Một số điều khoản trọng tài mâu thuẫn thường thấy khi soạn thảo điều khoản giải quyết tranh chấp tiêu biểu là:

• Điều khoản vừa xác định Trọng tài là cơ quan có thẩm quyền giải quyết tranh chấp, nhưng đồng thời lại cho phép các bên đưa tranh chấp ra Tòa án có thẩm quyền. Theo Điều II. Công ước về Công nhận và Thi hành Phán quyết Trọng tài Nước ngoài năm 1958 (“Công ước New York 1958”), khi các bên đã có thỏa thuận trọng tài, Tòa án được yêu cầu giải quyết tranh chấp thuộc phạm vi thỏa thuận phải chuyển các bên sang Trọng tài, trừ một số trường hợp ngoại lệ như thỏa thuận trọng tài vô hiệu, không có hiệu lực hoặc không thể thực hiện. Do đó, về nguyên tắc, việc lựa chọn trọng tài có tính ràng buộc và một bên không thể đơn phương đưa cùng tranh chấp ra Tòa án để giải quyết. Việc đồng thời bảo lưu quyền khởi kiện tại Tòa án khiến điều khoản không rõ liệu Trọng tài hay Tòa án mới là cơ chế giải quyết tranh chấp mà các bên thực sự lựa chọn.
• Điều khoản xác định Trọng tài là cơ quan giải quyết tranh chấp, nhưng đồng thời quy định rằng phán quyết trọng tài có thể bị kháng cáo hoặc tranh chấp có thể được khởi kiện lại tại Tòa án nếu một bên không đồng ý với phán quyết. Điều này mâu thuẫn với bản chất chung của phán quyết trọng tài là có tính chung thẩm và ràng buộc các bên.

Điều Khoản Trọng Tài Không Rõ Ràng

Điều khoản trọng tài không rõ ràng là điều khoản mà nội dung thỏa thuận của các bên không đủ cụ thể hoặc chính xác để xác định được cơ chế trọng tài mà các bên đã lựa chọn.

Trong thực tiễn, không ít trường hợp quy định điều khoản trọng tài không rõ ràng do lỗi kỹ thuật, thiếu sót có khả năng ảnh hưởng đến việc xác định thẩm quyền của trung tâm trọng tài giải quyết tranh chấp hoặc việc thành lập trọng tài vụ việc, một số trường hợp điển hình có thể kể đến như:

• Điều khoản giải quyết tranh chấp quy định tranh chấp được giải quyết bằng Trọng tài nhưng không đề cập đến bất kỳ hình thức trọng tài (quy chế hay vụ việc), hay bất kỳ trung tâm trọng tài nào. Điều này dẫn đến các bên khó khăn khi xác định chính xác trung tâm trọng tài/trọng tài viên vụ việc có thẩm quyền giải quyết tranh chấp khi có bất đồng phát sinh.
• Điều khoản trọng tài ghi sai tên của Trung tâm Trọng tài. 3 Trường hợp này thường phát sinh do lỗi kỹ thuật trong quá trình soạn thảo Hợp đồng, chẳng hạn ghi sai tên, viết tắt không chính xác hoặc sử dụng tên cũ của Trung tâm Trọng tài. Việc ghi sai tên có thể gây khó khăn trong việc xác định Trung tâm Trọng tài mà các bên thực sự có ý định lựa chọn, đặc biệt khi tên được ghi trong Hợp đồng có thể dẫn đến nhiều cách hiểu hoặc không tương ứng với bất kỳ tổ chức trọng tài nào.
• Điều khoản trọng tài đồng thời lựa chọn hai Trung tâm Trọng tài khác nhau. Ví dụ, điều khoản quy định “tranh chấp sẽ được giải quyết tại Trung tâm Trọng tài A hoặc Trung tâm Trọng tài B”. Cách quy định này không xác định rõ Trung tâm Trọng tài nào là cơ quan có thẩm quyền giải quyết tranh chấp, đặc biệt nếu không quy định rõ bên nào có quyền lựa chọn hoặc tiêu chí để xác định Trung tâm Trọng tài được lựa chọn. Điều này có thể dẫn đến tranh chấp giữa các bên về cơ quan trọng tài có thẩm quyền và gây khó khăn cho việc khởi xướng, quản lý và tiến hành tố tụng trọng tài.

Điều Khoản Trọng Tài Không Thể Thực Hiện Được

Theo quy định tại Điều 4 Nghị quyết 01/2014/NQ-HĐTP, thoả thuận trọng tài không thể thực hiện được quy định tại Điều 6 Luật Trọng tài thương mại là thoả thuận trọng tài thuộc một trong các trường hợp sau đây:

• Các bên đã có thỏa thuận giải quyết tranh chấp tại một Trung tâm trọng tài cụ thể nhưng Trung tâm trọng tài này đã chấm dứt hoạt động mà không có tổ chức trọng tài kế thừa, và các bên không thỏa thuận được việc lựa chọn Trung tâm trọng tài khác để giải quyết tranh chấp;
• Các bên đã có thỏa thuận cụ thể về việc lựa chọn Trọng tài viên trọng tài vụ việc, nhưng tại thời điểm xảy ra tranh chấp, vì sự kiện bất khả kháng hoặc trở ngại khách quan mà Trọng tài viên không thể tham gia giải quyết tranh chấp, hoặc Trung tâm trọng tài, Tòa án không thể tìm được Trọng tài viên như các bên thỏa thuận và các bên không thỏa thuận được việc lựa chọn Trọng tài viên khác để thay thế;
• Các bên đã có thỏa thuận cụ thể về việc lựa chọn Trọng tài viên trọng tài vụ việc, nhưng tại thời điểm xảy ra tranh chấp, Trọng tài viên từ chối việc được chỉ định hoặc Trung tâm trọng tài từ chối việc chỉ định Trọng tài viên và các bên không thỏa thuận được việc lựa chọn Trọng tài viên khác để thay thế;
• Các bên có thỏa thuận giải quyết tranh chấp tại một Trung tâm trọng tài nhưng lại thỏa thuận áp dụng Quy tắc tố tụng của Trung tâm trọng tài khác với Quy tắc tố tụng trọng tài của Trung tâm trọng tài đã thỏa thuận và điều lệ của Trung tâm trọng tài do các bên lựa chọn để giải quyết tranh chấp không cho phép áp dụng Quy tắc tố tụng của Trung tâm trọng tài khác mà các bên không thỏa thuận được về việc lựa chọn Quy tắc tố tụng trọng tài thay thế;
• Nhà cung cấp hàng hóa, dịch vụ và người tiêu dùng có điều khoản về thỏa thuận trọng tài được ghi nhận trong các điều kiện chung về cung cấp hàng hoá, dịch vụ do nhà cung cấp soạn sẵn nhưng khi phát sinh tranh chấp, người tiêu dùng không đồng ý lựa chọn Trọng tài giải quyết tranh chấp.

2. Quy Định Về Cách Xử Lý Đối Với Một Số Điều Khoản Trọng Tài Khiếm Khuyết

Điều Khoản Trọng Tài Mâu Thuẫn Về Thẩm Quyền Trọng Tài Và Toà Án

Trường hợp điều khoản trọng tài vừa quy định thẩm quyền giải quyết tranh chấp của Trọng tài vừa quy định thẩm quyền giải quyết tranh chấp của Toà án, việc giải quyết điều khoản trọng tài mâu thuẫn sẽ được thực hiện theo hướng dẫn quy định tại khoản 4 Điều 2 Nghị quyết 01/2014/NQ-HĐTP cụ thể như sau:

• Trường hợp một bên đã yêu cầu Trọng tài giải quyết tranh chấp trước khi yêu cầu Tòa án giải quyết tranh: Toà án trả lại đơn khởi kiện. Trường hợp đã thụ lý thì đình chỉ giải quyết yêu cầu khởi kiện.
• Trường hợp Toà án nhận được yêu cầu giải quyết tranh chấp thì Toà án phải xác minh việc các bên đã nộp yêu cầu Trọng tài giải quyết chưa trong thời hạn 05 ngày làm việc kể từ ngày nhận được đơn khởi kiện:
  • Nếu xác định các bên đã nộp đơn yêu cầu Trọng tài trước khi Toà án nhân được đơn khởi kiện: Toà án trả lại đơn khởi kiện.
  • Nếu xác định các bên chưa nộp đơn yêu cầu Trọng tài: Toà án xem xét thụ lý giải quyết theo thủ tục chung.
  • Trường hợp sau khi đã thụ lý giải quyết theo thủ tục chung, Toà án phát hiện tranh chấp đã có yêu cầu Trọng tài giải quyết trước thời điểm Toà án thụ lý giải quyết vụ án thì Toà án đình chỉ giải quyết vụ án.

Điều Khoản Trọng Tài Không Rõ Ràng

Trường hợp quy định cơ chế giải quyết Trọng tài không rõ ràng hoặc lựa chọn hai trung tâm trọng tài khác nhau

Theo quy định tại khoản 5 Điều 43 Luật Trọng tài Thương mại năm 2010, trường hợp điều khoản trọng tài không quy định rõ hình thức trọng tài hoặc không xác định được Trung tâm Trọng tài cụ thể thì khi có tranh chấp các bên phải thực hiện các bước sau:

Bước 1: Thỏa thuận lại về hình thức trọng tài hoặc tổ chức trọng tài cụ thể để giải quyết tranh chấp;

Bước 2: Nguyên đơn tự lựa chọn hình thức, tổ chức trọng tài để giải quyết tranh chấp nếu các bên không đạt được thoả thuận tại Bước 1.

Trường hợp sai tên gọi của Trung tâm Trọng tài

Theo quy định tại khoản 2 Điều 7 Nghị quyết 01/2014/NQ-HĐTP, trường hợp thỏa thuận trọng tài có nội dung không rõ ràng, có thể hiểu theo nhiều nghĩa khác nhau thì áp dụng quy định của Bộ luật dân sự để giải thích. Điều 404 Bộ luật Dân sự năm 2015 quy định về việc giải thích hợp đồng như sau:

Trích dẫn

“Điều 404. Giải thích hợp đồng

1. Khi hợp đồng có điều khoản không rõ ràng thì việc giải thích điều khoản đó không chỉ dựa vào ngôn từ của hợp đồng mà còn phải căn cứ vào ý chí của các bên được thể hiện trong toàn bộ quá trình trước, tại thời điểm xác lập, thực hiện hợp đồng.
2. Khi hợp đồng có điều khoản hoặc ngôn từ có thể hiểu theo nhiều nghĩa khác nhau thì phải giải thích theo nghĩa phù hợp nhất với mục đích, tính chất của hợp đồng.
3. Khi hợp đồng có điều khoản hoặc ngôn từ khó hiểu thì phải được giải thích theo tập quán tại địa điểm giao kết hợp đồng.
4. Các điều khoản trong hợp đồng phải được giải thích trong mối liên hệ với nhau, sao cho ý nghĩa của các điều khoản đó phù hợp với toàn bộ nội dung hợp đồng.
5. Trường hợp có sự mâu thuẫn giữa ý chí chung của các bên với ngôn từ sử dụng trong hợp đồng thì ý chí chung của các bên được dùng để giải thích hợp đồng.
6. Trường hợp bên soạn thảo đưa vào hợp đồng nội dung bất lợi cho bên kia thì khi giải thích hợp đồng phải theo hướng có lợi cho bên kia.”

Hết trích dẫn

Như vậy, về nguyên tắc khi điều khoản trọng tài ghi sai tên của Trung tâm trọng tài, việc giải thích Trung tâm Trọng tài nào có thẩm quyền giải quyết tranh chấp sẽ được căn cứ vào ý chí của các bên được thể hiện trong toàn bộ quá trình trước, tại thời điểm xác lập, thực hiện hợp đồng. Giả sử ban đầu ý chí của các bên thoả thuận Trung tâm trọng tài quốc tế Việt Nam bên cạnh Phòng thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VIAC) là cơ quan giải quyết tranh chấp nhưng lại ghi nhầm thành Trung tâm trọng tài quốc tế tại Việt Nam bên cạnh Phòng thương mại quốc tế thì việc giải thích sẽ thực hiện theo ý chí ban đầu của các bên và xác định VIAC có thẩm quyền giải quyết tranh chấp.

Toà án của một số quốc gia trên thế giới đã từng chấp nhận điều khoản trọng tài với tên của Trung tâm Trọng tài không được ghi chính xác. Cụ thể, các tòa án Đức đã nhiều lần thể hiện sự sẵn sàng công nhận hiệu lực của những điều khoản trọng tài có nội dung còn rất thiếu tính xác định. Năm 2006, Tòa án Stuttgart xác định rằng một điều khoản quy định tranh chấp sẽ được giải quyết “không đưa ra tòa án thông thường mà đưa đến Stockholm, Thụy Điển” được hiểu là dẫn chiếu đến trọng tài theo Phòng Thương mại Stockholm. Cũng trong năm 2006, Tòa án Oldenburg cho rằng việc dẫn chiếu đến “Tòa án Trọng tài Quốc tế (Internationales Schiedsgericht) tại Áo” được hiểu là dẫn chiếu đến Trung tâm Trọng tài Quốc tế của Phòng Kinh tế Liên bang Áo.

Tuy nhiên, thực tiễn giải quyết tranh chấp tại Việt Nam, việc ghi nhận sai tên của Trung tâm Trọng tài giải quyết tranh chấp lại có hướng xử lý tương đối khác biệt so với các quốc gia kể trên.

Trong một vụ tranh chấp về Hợp đồng mua bán hàng hoá được Toà án nhân dân tỉnh Bình Dương giải quyết bằng Quyết định đình chỉ giải quyết vụ án kinh doanh thương mại sơ thẩm số 09/2018/QĐSTKDTM ngày 27/7/2018. Theo đó, Hợp đồng mua bán hàng hoá số số KE6-035A/04- 17 và số KE6-035B/04-17 ngày 13/4/2017, các bên có thoả thuận lựa chọn tổ chức trọng tài cụ thể để giải quyết tranh chấp là “VN International abritration Center at Chamber of Commerce and industry of HCM City” (bản dịch tiếng Việt: Trung tâm trọng tài quốc tế VN tại Phòng Thương mại và Công nghiệp Thành phố Hồ Chí Minh). Toà án án nhân dân tỉnh Bình Dương cho rằng vì hợp đồng mua bán giữa hai bên đã thỏa thuận nếu có tranh chấp thì Trọng tài thương mại giải quyết, nên vụ kiện không thuộc thẩm quyền của Tòa án và đình chỉ giải quyết vụ việc. Quyết định này sau đó bị kháng cáo. Theo Quyết định số 19/2019/QĐ-PT, Toà án nhân dân cấp cao tại Thành phố Hồ Chí Minh cho rằng hai bên đã thỏa thuận lựa chọn tổ chức trọng tài cụ thể để giải quyết tranh chấp, nay nguyên đơn cho rằng Trung tâm trọng tài không còn tồn tại hoặc không có Trung tâm trọng tài đó thì theo quy định tại Điều 43 Luật trọng tài thương mại năm 2010, hai bên phải thỏa thuận lại về hình thức trọng tài hoặc tổ chức trọng tài cụ thể hoặc chọn Trung tâm trọng tài khác để giải quyết tranh chấp. Do đó, cấp sơ thẩm xác định vụ kiện không thuộc thẩm quyền giải quyết của Tòa án là có căn cứ.

Quan điểm này của Toà án nhân dân tỉnh Bình Dương và Toà án nhân dân cấp cao Thành phố Hồ Chí Minh khá tương đồng với quan điểm của Toà án nhân dân tỉnh Bà Rịa – Vũng Tàu trong Quyết định số 02/2023/QĐ-PQTT ban hành ngày 07/08/2023.

Tuy nhiên các Quyết định số 09/2018/QĐSTKDTM ngày 27/7/2018 của Toà án nhân dân tỉnh Bình Dương và Quyết định số 19/2019/QĐ-PT Toà án nhân dân cấp cao tại Thành phố Hồ Chí Minh đã bị huỷ bởi Quyết định giám đốc thẩm số 08/2021/KDTM-GĐT ngày 15/7/2021 của Hội đồng Thẩm phán Toà án nhân dân tối cao. Theo đối, Hội đồng Thẩm phán Toà án nhân dân tối cao nhận định:

Trích dẫn

“[2] Do không có trung tâm trọng tài nào có tên là “Trung tâm trọng tài quốc tế Việt Nam tại Phòng Thương mại và Công nghiệp Thành phố Hồ Chí Minh” như các bên thỏa thuận nên thỏa thuận trọng tài không thể thực hiện được. Vì vậy, Công ty Q khởi kiện yêu cầu Tòa án nhân dân tỉnh Bình Dương giải quyết tranh chấp Hợp đồng mua bán hàng hóa.

[3] Tại Biên bản làm việc ngày 05/7/2018 của Tòa án nhân dân tỉnh Bình Dương, Công ty Q và Công ty S đều thừa nhận thỏa thuận trọng tài không thể thực hiện được và cùng thống nhất đề nghị Tòa án nhân dân tỉnh Bình Dương (nơi bị đơn có trụ sở) giải quyết tranh chấp phát sinh từ hợp đồng trên; tức là, hai bên đã có thỏa thuận mới lựa chọn Tòa án giải quyết tranh chấp thay cho thỏa thuận trọng tài quy định trong Hợp đồng mua bán hàng hóa.[…]”

Hết trích dẫn

Trong trường hợp này, Toà án nhân dân tối cao đã nhận định thoả thuận trọng tài sai tên Trung Tâm trọng tài được xác định là thoả thuận trọng tài không thể thực hiện được và các bên đều thừa nhận thỏa thuận trọng tài không thể thực hiện được và cùng thống nhất đề nghị Tòa án nhân dân tỉnh Bình Dương giải quyết tranh chấp. Nhận định tại đoạn [2] của Toà án nhân dân tối cao có thể dẫn đến cách hiểu là thoả thuận trọng tài sai tên Trung tâm Trọng tài bị xem xét là thoả thuận trọng tài không thể thực hiện được.

Tuy nhiên, trong vụ việc trên, yếu tố để khiến thoả thuận trọng tài không thể thực hiện được không phải là trường hợp thoả thuận trong tài bị sai tên trung tâm trọng tài mà về bản chất là các bên đã có thoả thuận mới về việc lựa chọn Toà án giải quyết tranh chấp trong biên bản làm việc với Toà án vào ngày 05/7/2018.

Do đó, đối với quy định và cách giải quyết của các Toà án Việt Nam trong thực tiễn, các thoả thuận trọng tài sai tên Trung tâm Trọng tài có thể được giải quyết theo khoản 5 Điều 43 Luật Trọng tài Thương mại năm 2010.

Điều Khoản Trọng Tài Không Thể Thực Hiện Được

Đối với các thoả thuận trọng tài thuộc dạng thoả thuận trọng tài không thể thực hiện được như quy định tại Điều 4 Nghị quyết 01/2014/NQ-HĐTP. Các bên nên cân nhắc thực hiện việc tố tụng tại Toà án để đảm bảo hiệu lực thi hành quyết định cuối cùng tránh trường hợp một bên tìm cách huỷ phán quyết Trọng tài với lý do thoả thuận trọng tài không thể thực hiện được.

3. Giải Pháp Cho Doanh Nghiệp

Thứ nhất, doanh nghiệp cần bảo đảm điều khoản trọng tài được soạn thảo rõ ràng, thống nhất và có khả năng thực hiện. Cần xác định cụ thể Trung tâm Trọng tài hoặc hình thức trọng tài, Quy tắc tố tụng áp dụng, phạm vi tranh chấp và phương thức lựa chọn Trọng tài viên. Đồng thời, tránh sử dụng các nội dung mâu thuẫn hoặc dẫn chiếu đến nhiều cơ chế giải quyết tranh chấp khác nhau.

Thứ hai, doanh nghiệp nên sử dụng điều khoản trọng tài mẫu của Trung tâm Trọng tài được lựa chọn và kiểm tra chính xác tên của tổ chức trọng tài, Quy tắc tố tụng cũng như tình trạng hoạt động của tổ chức này tại thời điểm ký kết hợp đồng. Việc này giúp hạn chế các lỗi kỹ thuật có thể khiến thỏa thuận trọng tài không rõ ràng hoặc không thể thực hiện được.

Thứ ba, trước khi ký hợp đồng, doanh nghiệp nên rà soát riêng điều khoản trọng tài và đối chiếu với toàn bộ các điều khoản khác của hợp đồng để bảo đảm không tồn tại quy định mâu thuẫn về cơ quan giải quyết tranh chấp hoặc phương thức tố tụng. Trường hợp giao dịch có tính chất phức tạp hoặc yếu tố nước ngoài, doanh nghiệp nên được tư vấn pháp lý trước khi thống nhất điều khoản trọng tài nhằm hạn chế rủi ro phát sinh khi tranh chấp xảy ra.

Thứ tư, doanh nghiệp nên dự liệu cơ chế thay thế trong trường hợp thỏa thuận trọng tài ban đầu không thể thực hiện được, chẳng hạn Trung tâm Trọng tài chấm dứt hoạt động hoặc Trọng tài viên được lựa chọn không thể tham gia giải quyết tranh chấp. Việc có phương án thay thế phù hợp sẽ giúp hạn chế nguy cơ thỏa thuận trọng tài mất khả năng thực hiện khi tranh chấp phát sinh.

📩 ĐẶT LỊCH TƯ VẤN CÙNG ĐỘI NGŨ LUẬT SƯ CDLAF

Liên hệ ngay với CDLAF để nhận đánh giá rủi ro sơ bộ từ đội ngũ Luật sư:

Hotline/Zalo: [+84 909 668 216]

Email: info@cdlaf.vn

Bạn có thể tham thảo thêm:

• • Hiệu Lực Của Thỏa Thuận Trọng Tài: Những Lưu Ý Cho Doanh Nghiệp
  • Chấm Dứt Hoạt Động Doanh Nghiệp FDI Tại Việt Nam — Quy Trình Giải Thể Và Đóng Mã Số Thuế
  • 5 Bước Giải Thể Doanh Nghiệp Nhanh Gọn, Đúng Quy Định Năm 2026
  • Bỏ Công Ty Không Hoạt Động, Không Giải Thể — Có Bị Phạt Không?