Dự thảo Luật Doanh nghiệp sửa đổi năm 2025 đánh dấu bước tiến quan trọng trong việc hoàn thiện khung pháp lý về quản trị doanh nghiệp tại Việt Nam, cụ thể là việc bổ sung quy định về chủ sở hữu hưởng lợi – hướng đến minh bạch hóa quyền kiểm soát thực tế đối với doanh nghiệp.
Tuy nhiên, quy định này cũng đặt ra nhiều vướng mắc cho nhà đầu tư nước ngoài, đặc biệt với những trường hợp sử dụng nominee hoặc các hợp đồng điều khiển như hợp đồng vay chuyển đổi, quyền phủ quyết, hoặc kiểm soát điều lệ. Những cơ chế từng giúp né tránh rào cản pháp lý nay có thể bị coi là dấu hiệu của quyền chi phối thực tế, kéo theo nghĩa vụ kê khai, công bố và khả năng bị xác định là doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài.
Dự thảo mở ra cơ hội minh bạch hóa và hợp pháp hóa các cấu trúc đầu tư, nhưng cũng đồng thời tạo ra rủi ro pháp lý mới nếu nhà đầu tư không kịp thời rà soát và điều chỉnh. Do đó, cần thiết phải phân tích sâu hơn các mối liên hệ giữa Dự thảo và các luật chuyên ngành để đánh giá tác động thực tiễn.
1. “Chủ sở hữu hưởng lợi” – Ai đang thực sự kiểm soát doanh nghiệp?
Theo Dự thảo, “chủ sở hữu hưởng lợi” là cá nhân thực tế có một trong các tiêu chí sau:
- Trực tiếp hoặc gián tiếp nắm giữ từ 25% vốn điều lệ trở lên;
- Trực tiếp hoặc gián tiếp hưởng hơn 25% cổ tức hoặc lợi nhuận của doanh nghiệp
- Cá nhân cuối cùng có quyền chi phối doanh nghiệp, bao gồm: (i) sở hữu trên 50% vốn điều lệ; (ii) có quyền trực tiếp hoặc gián tiếp bổ nhiệm/miễn nhiệm thành viên hội đồng quản trị, chủ tịch hội đồng thành viên, giám đốc hoặc tổng giám đốc; (iii) quyết định sửa đổi điều lệ; và/hoặc (iv) quyết định các vấn đề quan trọng theo điều lệ.
Điều này sẽ làm rõ ranh giới giữa quyền sở hữu pháp lý và quyền sở hữu thực tế – một khái niệm hiện đang bị bỏ ngỏ trong trong pháp luật doanh nghiệp hiện tại dẫn đến nhiều vụ tranh chấp liên quan đến góp vốn, chia lợi nhuận hoặc chuyển nhượng cổ phần. Trong thực tế, cơ chế “đứng tên hộ” (nominee) vẫn đang được sử dụng phổ biến – khi người góp vốn thực sự không trực tiếp đứng tên, mà ủy quyền cho người khác đứng tên cổ phần/phần vốn góp. Điều này dẫn đến việc người có quyền thực tế không được pháp luật thừa nhận là cổ đông/thành viên, và theo luật, họ không có quyền biểu quyết, chia lợi nhuận hay yêu cầu bảo vệ quyền lợi của mình. Nhiều trường hợp, người được uỷ quyền đứng tên thay lạm quyền, tự ý chuyển nhượng, biểu quyết trái với ý chí của người góp vốn thực tế hoặc chiếm đoạt vốn của người uỷ quyền.
Ngược lại, người sở hữu thực tế có thể nhân danh người đứng tên hợp pháp để thực hiện các hành vi vi phạm pháp luật (như rửa tiền, chuyển lợi nhuận bất hợp pháp ra nước ngoài, gian lận thuế…), trong khi người chịu trách nhiệm pháp lý lại là người đứng tên hộ.
Giờ đây, các doanh nghiệp sẽ phải đối mặt với yêu cầu nhận diện, lưu trữ và công bố thông tin về người thực sự nắm quyền chi phối, chứ không thể dừng lại ở danh sách cổ đông trên giấy.
2. Giao dịch cấu trúc vốn và ranh giới mong manh giữa hợp pháp và lách luật
Một trong những tác động quan trọng của quy định về chủ sở hữu hưởng lợi trong Dự thảo Luật Doanh nghiệp 2025 là khả năng bóc tách và đánh giá lại tính hợp pháp của các cấu trúc đầu tư phức tạp, đặc biệt là các giao dịch có dấu hiệu lách giới hạn sở hữu nước ngoài. Trên thực tế, nhiều nhà đầu tư nước ngoài đã sử dụng hình thức đứng tên hộ (nominee), thành lập công ty trung gian hoặc ký các thỏa thuận điều khiển nhằm duy trì quyền kiểm soát tại doanh nghiệp hoạt động trong lĩnh vực có điều kiện tiếp cận đầu tư. Dù không trực tiếp đứng tên trong hồ sơ pháp lý, những nhà đầu tư này vẫn có thể nắm quyền chi phối và hưởng lợi thực tế, tạo ra khoảng cách giữa quyền sở hữu trên danh nghĩa và quyền kiểm soát thực tế.
Việc luật hóa khái niệm “chủ sở hữu hưởng lợi” mang lại cho cơ quan quản lý công cụ rõ ràng để truy vết người kiểm soát doanh nghiệp trên thực tế. Khi phát hiện có cá nhân hoặc tổ chức nắm quyền chi phối mà không được khai báo đầy đủ, cơ quan chức năng có thể áp dụng lại các điều kiện đầu tư nước ngoài, bao gồm giới hạn tỷ lệ sở hữu, điều kiện ngành nghề, thủ tục chấp thuận và hình thức đầu tư hợp lệ. Đặc biệt, nếu các dự án đã được cấp phép trước đó bị phát hiện có yếu tố kiểm soát ngầm, nhà đầu tư có thể đối mặt với rủi ro nghiêm trọng về tính hợp lệ của giấy phép, ảnh hưởng đến tính liên tục và an toàn pháp lý của khoản đầu tư.
Không dừng lại ở giai đoạn cấp phép ban đầu, quy định còn tác động đến các giao dịch M&A, chuyển nhượng nội bộ hoặc tái cấu trúc vốn. Những giao dịch tạo ra quyền kiểm soát doanh nghiệp thông qua các hợp đồng tài chính, quyền thuê tài sản trọng yếu, quyền phủ quyết hay quyền đề cử nhân sự mà không nắm cổ phần đều có thể bị coi là dấu hiệu chi phối thực tế. Trong các trường hợp đó, các bên liên quan có thể bị yêu cầu kê khai chủ sở hữu hưởng lợi và cung cấp đầy đủ tài liệu chứng minh. Nếu không đáp ứng, giao dịch có thể bị trì hoãn, từ chối hoặc bị đưa vào diện kiểm soát theo quy định về thuế, chống độc quyền hoặc đầu tư có điều kiện. Thậm chí, giao dịch có thể bị vô hiệu nếu bị coi là nhằm che giấu quyền kiểm soát thật sự.
Ở góc độ quản trị nội bộ, các doanh nghiệp có yếu tố nước ngoài hoặc cấu trúc sở hữu phức tạp sẽ cần rà soát sơ đồ sở hữu, các cam kết ngoài điều lệ, cập nhật hồ sơ và điều chỉnh quy trình ra quyết định để bảo đảm minh bạch và tuân thủ. Nếu không thực hiện kịp thời, các quyết định trọng yếu như chia lợi nhuận, tăng vốn hay chuyển nhượng cổ phần có thể bị đặt dấu hỏi về hiệu lực pháp lý.
3. Hiệu lực của hợp đồng nominee trong bối cảnh chế định Chủ sở hữu hưởng lợi
Một vấn đề pháp lý thực tiễn đang được đặc biệt quan tâm là hiệu lực của hợp đồng nominee (giao dịch đứng tên hộ) trong bối cảnh quy định về chủ sở hữu hưởng lợi sắp được luật hóa. Trên thực tế, dù không được thừa nhận chính thức trong hệ thống pháp luật Việt Nam, hình thức nominee vẫn được sử dụng khá phổ biến, nhất là trong các giao dịch góp vốn có yếu tố nước ngoài nhằm tránh giới hạn tỷ lệ sở hữu hoặc điều kiện tiếp cận thị trường.
Tuy nhiên, khi chưa có quy định cụ thể bảo vệ mô hình này, rủi ro pháp lý là rất lớn. Theo quy định, một bên hoàn toàn có thể yêu cầu Tòa án tuyên bố hợp đồng nominee vô hiệu nếu xác định đây là giao dịch giả cách. Khi đó, giao dịch sẽ không có giá trị pháp lý, các bên buộc phải hoàn trả cho nhau những gì đã nhận, và bản chất thực của việc đầu tư sẽ bị đưa ra xem xét lại. Rủi ro càng cao nếu cơ quan quản lý phát hiện mục đích của hợp đồng nominee là để che giấu khoản đầu tư nước ngoài trong lĩnh vực có điều kiện. Khi đó, giao dịch có thể bị xem là trái phép, dẫn đến nhiều hệ quả nghiêm trọng như bị buộc thoái vốn, xử phạt hành chính, đình chỉ dự án, không được chuyển lợi nhuận ra nước ngoài, truy thu thuế, và mất quyền tiếp cận các ưu đãi đầu tư.
Dù vậy, cũng cần nhìn nhận rằng ở nhiều quốc gia như Singapore hay Hồng Kông, hợp đồng nominee được công nhận là hợp pháp nếu thông tin về chủ sở hữu thực tế được khai báo đầy đủ với cơ quan có thẩm quyền. Việt Nam hiện cũng đang dần tiếp cận xu hướng này thông qua việc luật hóa khái niệm chủ sở hữu hưởng. Điều này mở ra cơ hội để hợp đồng nominee có thể được xem xét công nhận nếu doanh nghiệp minh bạch hóa toàn bộ cấu trúc sở hữu và thực hiện kê khai chủ sở hữu hưởng lợi một cách đầy đủ.
Trong bối cảnh đó, nhà đầu tư nên thận trọng khi áp dụng mô hình nominee, đặc biệt trong ngành nghề có điều kiện đầu tư nước ngoài. Cần đảm bảo hợp đồng nominee được xây dựng rõ ràng, có điều khoản khai báo chủ sở hữu hưởng lợi, quyền và nghĩa vụ cụ thể giữa các bên, đồng thời rà soát lại cấu trúc sở hữu và chuẩn bị hồ sơ nội bộ minh bạch, hợp lệ.
4. Một bước tiến cần thiết nhưng không dễ dàng
Không thể phủ nhận rằng việc bổ sung quy định về chủ sở hữu hưởng lợi là cần thiết để tạo dựng môi trường đầu tư minh bạch, công bằng, và tiệm cận với chuẩn mực quốc tế. Nhưng đồng thời, đây cũng là phép thử lớn cho năng lực tuân thủ và hệ thống quản trị của doanh nghiệp Việt Nam.
Thách thức đầu tiên nằm ở việc xác định ai mới thực sự là chủ sở hữu hưởng lợi. Dù khái niệm “quyền chi phối thực tế” đã được quy định tương đối rõ ràng trong dự thảo, nhưng việc nhận diện được các chủ thể này là điều không hề đơn giản. Các quyền gián tiếp như “quyền hưởng lợi nhuận” hoặc “quyền bổ nhiệm gián tiếp” có thể phát sinh từ các thỏa thuận ngoài điều lệ, cam kết tài chính, hoặc hợp đồng dịch vụ – vốn không dễ truy vết hay định danh. Ví dụ, một cá nhân không đứng tên cổ phần nhưng lại ký hợp đồng độc quyền cung cấp dịch vụ quản trị, tài chính, hoặc nhân sự – từ đó can thiệp sâu vào hoạt động của doanh nghiệp mà không xuất hiện trong bất kỳ hồ sơ pháp lý chính thức nào.
Thứ hai, các doanh nghiệp sẽ phải cẩn trọng hơn trong việc thiết kế các giao dịch cấu trúc vốn, vốn trước đây thường được xem là linh hoạt và hợp lệ. Những mô hình như Nominee arrangement (giao dịch đứng tên hộ), giao dịch cho vay kèm theo cầm cố cổ phần, thỏa thuận nắm quyền bổ nhiệm lãnh đạo, giao dịch cung cấp dịch vụ/tài sản dẫn đến việc doanh nghiệp phụ thuộc gần như hoàn toàn vào một bên duy nhất, hoặc các trường hợp cổ đông nắm cổ phần không có quyền biểu quyết nhưng lại hưởng cổ tức vượt trội so với tỷ lệ sở hữu,… đều có thể bị cơ quan chức năng đưa vào diện xem xét để xác định chủ thể thực sự có quyền chi phối doanh nghiệp.
Trong thời gian tới, các doanh nghiệp cần cẩn trọng hơn trong cách xây dựng chiến lược sở hữu và kiểm soát nội bộ. Không còn khoảng trống để “cấu trúc linh hoạt” như trước – mọi quyền lực thực sự đều phải minh bạch. Dự thảo Luật Doanh nghiệp sửa đổi năm 2025 đang mở ra một chương mới về minh bạch hóa sở hữu trong môi trường kinh doanh. Nhưng đi kèm với cơ hội này là hàng loạt thách thức về tuân thủ, cấu trúc lại hệ thống pháp lý nội bộ và kiểm soát rủi ro trong các giao dịch góp vốn, đầu tư. Sự chuẩn bị kỹ lưỡng, kết hợp với tư vấn pháp lý bài bản, sẽ là điều kiện tiên quyết để doanh nghiệp thích nghi và phát triển bền vững trong khung pháp lý mới.
Thời gian viết bài: 28/05/2025
Bài viết ghi nhận thông tin chung có giá trị tham khảo, trường hợp bạn mong muốn nhận ý kiến pháp lý liên quan đến các vấn đề mà bạn đang vướng mắc, bạn vui lòng liên hệ với Luật sư của chúng tôi theo email info@cdlaf.vn
Vì sao chọn dịch vụ CDLAF
- Chúng tôi cung cấp đến bạn giải pháp pháp lý hiệu quả và toàn diện, giúp bạn tiết kiệm ngân sách, duy trì sự tuân thủ trong doanh nghiệp;
- Chúng tôi tiếp tục duy trì việc theo dõi vấn đề pháp lý của bạn ngay cả khi dịch vụ đã hoàn thành và cập nhật đến bạn khi có bất kỳ sự thay đổi nào từ hệ thống pháp luật Việt Nam;
- Hệ thống biểu mẫu về doanh nghiệp, đầu tư được xây dựng và cập nhật liên tục sẽ cung cấp khi khách hàng yêu cầu, rút ngắn thời gian thực hiện thủ tục;
- Doanh nghiệp cập nhật kịp thời các chính sách và phương thức làm việc tại các cơ quan nhà nước có thẩm quyền;
- Đội ngũ Luật sư của CDLAF nhiều năm kinh nghiệm hoạt động tại lĩnh vực Lao động, Doanh nghiệp, Đầu tư cùng với các cố vấn nhân sự, tài chính;
- Quy trình bảo mật thông tin nghiêm ngặt trong suốt quá trình thực hiện dịch vụ và ngay cả khi dịch vụ được hoàn thành sau đó;
Bạn có thể tham thảo thêm:
