Thu hồi công nợ Quốc tế: Chiến lược pháp lý và thực tiễn cho Doanh nghiệp Việt

Trong môi trường kinh doanh toàn cầu hóa, việc phát sinh công nợ là điều khó tránh khỏi. Tuy nhiên, khi đối tác nước ngoài không thực hiện nghĩa vụ thanh toán, hoặc ngược lại, khi doanh nghiệp Việt Nam bị đòi nợ từ nước ngoài, vấn đề không còn đơn thuần là gửi một biên bản xác nhận công nợ hay văn bản nhắc nợ.

Đòi nợ quốc tế là một tiến trình phức tạp, đòi hỏi sự phối hợp giữa pháp lý – ngoại giao – kinh tế và chiến lược tranh chấp. Từ việc xác lập thẩm quyền, lựa chọn cơ chế giải quyết tranh chấp, đến việc thi hành bản án hoặc phán quyết trọng tài ở một quốc gia khác – mọi bước đi đều đòi hỏi kiến thức chuyên sâu và sự chuẩn bị bài bản.

1. Cơ sở pháp lý cho việc thu hồi công nợ xuyên quốc gia

Việc thu hồi công nợ trong bối cảnh quốc tế là một quá trình phức tạp, chịu sự điều chỉnh đồng thời bởi nhiều hệ thống pháp luật khác nhau. Để thực hiện hiệu quả, doanh nghiệp cần nhận diện và nắm chắc bốn trụ cột pháp lý quan trọng sau:

Thỏa thuận trong hợp đồng, Hợp đồng là “bộ khung pháp lý” đầu tiên và quan trọng nhất trong mọi quan hệ giao dịch thương mại quốc tế. Các điều khoản được thiết lập trong hợp đồng sẽ quyết định đến cơ chế giải quyết tranh chấp là Trọng tài hay Tòa án, cơ quan tố tụng của quốc gia nào có thẩm quyền giải quyết; Luật điều chỉnh được các bên lựa chọn để áp dụng khi phát sinh tranh chấp là của quốc gia nào, có đi kèm điều ước quốc tế  hay không; hay điều khoản liên quan đến ngôn ngữ được dùng để giải thích điều khoản của hợp đồng là ngôn ngữ của bên nào hay ngôn ngữ của bên thứ ba, cùng các điều khoản quan trọng khác.

Việc xây dựng hợp đồng thiếu chặt chẽ, hoặc mập mờ trong các điều khoản này là nguyên nhân hàng đầu khiến doanh nghiệp gặp rủi ro trong quá trình đòi nợ quốc tế, đặc biệt khi phát sinh xung đột pháp luật giữa các quốc gia.

Quy định về công nhận và thi hành bản án, phán quyết nước ngoài, Một bản án hoặc phán quyết trọng tài, dù có giá trị pháp lý tại nơi ban hành, vẫn không thể tự động có hiệu lực tại quốc gia khác. Do đó, doanh nghiệp cần lường trước vấn đề này để lựa chọn luật áp dụng, cơ quan giải quyết tranh chấp tại giai đoạn soạn thảo hợp đồng. Đây là điều đặc biệt quan trọng để khi phát sinh tranh chấp trên thực tế, thì doanh nghiệp Việt Nam  không rơi vào tình huống không khởi kiện thì mất, nhưng khởi kiện thì việc công nhận và thi hành bản án trên thực tế sẽ gặp nhiều trở ngại.

Đối với phán quyết trọng tài, Công ước New York 1958 (mà Việt Nam là thành viên) quy định cơ chế công nhận và thi hành tại hơn 170 quốc gia. Tuy nhiên, vẫn có khả năng phán quyết bị từ chối nếu vi phạm trật tự công cộng hoặc không đáp ứng điều kiện hình thức.

Các hiệp định song phương và điều ước quốc tế về tương trợ tư pháp dân sự, đây là cơ sở pháp lý mang tính “cầu nối” giữa hai hệ thống pháp luật của các quốc gia. Thông qua các hiệp định này, doanh nghiệp có thể: Đề nghị hỗ trợ tống đạt văn bản tố tụng, lấy lời khai, thu thập chứng cứ; Yêu cầu công nhận và thi hành bản án từ nước này tại nước kia, và ngược lại; Hưởng lợi từ cơ chế ưu đãi về chi phí, thời gian và hợp tác liên cơ quan.

2. Phương thức thu hồi công nợ tại nước ngoài

Việc thu hồi công nợ từ đối tác nước ngoài không chỉ đơn thuần là một quy trình tố tụng pháp lý thông thường, mà còn là một chiến lược pháp lý tổng hợp, đòi hỏi sự lựa chọn đúng đắn ngay từ đầu về cơ chế giải quyết tranh chấp. Tùy thuộc vào điều khoản đã thỏa thuận trong hợp đồng, nơi cư trú hoặc nơi có tài sản của khách nợ, cũng như năng lực nội tại của doanh nghiệp, có thể cân nhắc hai phương án phổ biến và nền tảng nhất hiện nay: (i) Khởi kiện tại Tòa án nước ngoài, hoặc (ii) Khởi kiện tại Trọng tài thương mại quốc tế.

Khởi kiện tại Tòa án nước ngoài: Giải pháp pháp lý truyền thống nhưng cũng không ít rào cản

Việc khởi kiện tại Tòa án nước ngoài là hình thức giải quyết tranh chấp theo thủ tục tố tụng tư pháp chính thức tại quốc gia mà doanh nghiệp cho rằng có thẩm quyền tài phán. Phương thức này thường được đặt ra khi: Hợp đồng giữa các bên có điều khoản lựa chọn Tòa án nước ngoài làm nơi giải quyết tranh chấp; Khách nợ là pháp nhân/cá nhân cư trú, có trụ sở hoặc có tài sản tại nước ngoài; Tranh chấp phát sinh hoặc có mối liên hệ chặt chẽ với quốc gia nơi doanh nghiệp muốn khởi kiện.

Tuy nhiên, mặc dù mang tính cưỡng chế cao và là công cụ pháp lý truyền thống, hình thức khởi kiện tại Tòa án nước ngoài đặt ra hàng loạt thách thức nghiêm trọng đối với doanh nghiệp Việt Nam, cả ở khía cạnh pháp lý lẫn thực tiễn:

• Chi phí tố tụng lớn – bài toán kinh tế cần cân đo kỹ lưỡng

Tại nhiều quốc gia có hệ thống tư pháp phát triển, chi phí khởi kiện là rào cản đầu tiên khiến doanh nghiệp phải dè chừng. Ngoài án phí (thường tính theo tỷ lệ giá trị tranh chấp), các chi phí phát sinh gồm: Thù lao luật sư nước ngoài, vốn được tính theo giờ làm việc với mức trung bình cao; Chi phí dịch thuật công chứng hồ sơ, đặc biệt với những quốc gia yêu cầu tài liệu chứng cứ đầy đủ, chi tiết; Chi phí tống đạt tài liệu ra nước ngoài, chi phí chứng minh thẩm quyền; Và trong nhiều trường hợp, chi phí di chuyển hoặc thuê luật sư địa phương phối hợp.

Đối với các vụ tranh chấp có giá trị nợ không lớn, việc khởi kiện tại Tòa án nước ngoài có thể trở nên không khả thi về mặt kinh tế.

• Phức tạp trong quy trình tố tụng và rào cản ngôn ngữ – văn hóa pháp lý

Hệ thống pháp luật mỗi quốc gia có quy định tố tụng riêng biệt, và điều này tạo ra nhiều rào cản cho doanh nghiệp Việt khi không nắm bắt được thủ tục khởi kiện, chứng minh thẩm quyền tài phán, trình tự tống đạt; Cách thức thu thập và xuất trình chứng cứ phù hợp với chuẩn mực pháp lý sở tại; Vấn đề phiên dịch, trình bày hồ sơ, cũng như văn phong và kỹ thuật lập luận pháp lý hoàn toàn khác biệt.

• Thi hành bản án

Ngay cả khi đã vượt qua những trở ngại tố tụng và thắng kiện tại Tòa án nước ngoài, doanh nghiệp vẫn phải đối mặt với một trở ngại pháp lý lớn hơn – thi hành bản án. Việc thi hành một bản án của Tòa án nước ngoài tại quốc gia nơi khách nợ có tài sản phụ thuộc vào nhiều điều kiện: Quốc gia nơi thi hành có hiệp định tương trợ tư pháp dân sự với Việt Nam hoặc giữa chính quốc gia xét xử và quốc gia có tài sản không; Bản án có đáp ứng được các điều kiện nội luật về công nhận bản án nước ngoài cho trường hợp tranh chấp được xử lý tại Việt Nam và thi hành tại một quốc gia khác.

Khởi kiện tại Trọng tài thương mại quốc tế: Công cụ linh hoạt và mang tính toàn cầu hóa cao

Khác với mô hình xét xử truyền thống của Tòa án, trọng tài thương mại quốc tế là một cơ chế giải quyết tranh chấp tư nhân, được thiết lập theo thỏa thuận trọng tài giữa các bên và điều chỉnh bởi các quy tắc tố tụng riêng biệt của từng trung tâm trọng tài (ví dụ: ICC, SIAC, LCIA, HKIAC…). Trong nhiều trường hợp, doanh nghiệp quốc tế – kể cả doanh nghiệp Việt – ưu tiên lựa chọn trọng tài bởi những lợi ích thiết thực mà phương thức này mang lại:

• Tính linh hoạt và bảo mật cao

Trọng tài không bị ràng buộc bởi hệ thống pháp lý cứng nhắc như Tòa án, mà cho phép các bên tự do lựa chọn: Ngôn ngữ tố tụng; Luật áp dụng (thông luật, dân luật, tập quán thương mại…); Số lượng và danh tính trọng tài viên, có thể lựa chọn những người am hiểu sâu sắc lĩnh vực tranh chấp; Địa điểm tổ chức phiên điều trần, kể cả trực tuyến.

Đặc biệt, tố tụng trọng tài thường diễn ra kín đáo, không công khai như tại Tòa án – một lợi thế lớn cho những doanh nghiệp muốn giữ bí mật thương mại hoặc tránh ảnh hưởng đến danh tiếng.

• Khả năng thi hành phán quyết rộng khắp – nhờ Công ước New York 1958

Một trong những ưu điểm quan trọng nhất của trọng tài thương mại quốc tế là tính hiệu lực xuyên biên giới. Nhờ Công ước New York 1958 – mà Việt Nam và hơn 170 quốc gia đã ký kết – phán quyết trọng tài có thể được công nhận và thi hành tại hầu hết các quốc gia trên thế giới với thủ tục pháp lý tương đối rõ ràng và thống nhất. Không giống như bản án Tòa án nước ngoài, phán quyết trọng tài không bị xem xét lại nội dung mà chỉ bị từ chối thi hành trong những trường hợp hẹp (ví dụ: vi phạm thủ tục tố tụng cơ bản, trọng tài viên vượt quá thẩm quyền…).

Tuy nhiên, không phải trong mọi tình huống, trọng tài đều là “chìa khóa vạn năng”. Doanh nghiệp vẫn cần lưu ý đến: (i) Chi phí trọng tài, đặc biệt tại các trung tâm quốc tế lớn, có thể rất cao, do bao gồm phí quản lý hồ sơ, phí trọng tài viên và chi phí phiên điều trần, (ii) Việc thi hành phán quyết, dù thuận lợi về mặt pháp lý, vẫn gặp khó khăn trong khâu thu thập thông tin tài sản của khách nợ nếu không có sự hỗ trợ tích cực từ chính quyền địa phương, (iii) Một số quốc gia dù là thành viên Công ước New York nhưng thi hành rất nghiêm ngặt và bảo vệ lợi ích trong nước, điển hình là Trung Quốc, Ấn Độ, Nigeria…

Nhìn chung mỗi phương thức đều có những điểm phù hợp hoặc không tùy thuộc vào mỗi vụ việc khác nhau, việc lựa chọn phương thức nào sẽ được đánh giá trên khả năng thi hành của phương án đó, tình trạng hiện tại của đối phương.

Bên cạnh đó với kinh nghiệm của mình, CDLAF nhận thấy sự khác biệt cốt lõi giữa hai phương thức thu hồi công nợ tại nước ngoài – khởi kiện tại Tòa án và khởi kiện tại Trọng tài quốc tế – nằm ở ba yếu tố then chốt: tính linh hoạt trong thủ tục, tính cưỡng chế trong thi hành, và phạm vi công nhận hiệu lực phán quyết trên bình diện quốc tế. Trước khi lựa chọn con đường pháp lý phù hợp, doanh nghiệp cần tự đặt ra những câu hỏi chiến lược mang tính định hướng: Khách nợ hiện đang có tài sản ở đâu? Hợp đồng đã ký có điều khoản trọng tài hay không? Giá trị tranh chấp có xứng đáng để đầu tư chi phí tố tụng không? Mức độ yêu cầu về bảo mật, tốc độ xử lý và khả năng kiểm soát quy trình tranh chấp cần đạt tới mức nào? Việc trả lời đầy đủ và thành thực những câu hỏi đó không chỉ giúp doanh nghiệp tránh được những rủi ro pháp lý ngoài dự tính, mà còn là nền tảng để đưa ra quyết định pháp lý hiệu quả, hài hòa giữa bảo vệ quyền lợi hợp pháp và tối ưu hóa nguồn lực trong hành trình thu hồi công nợ xuyên biên giới – một hành trình đầy thử thách, nhưng cũng mở ra không ít cơ hội nếu được chuẩn bị đúng cách ngay từ đầu.

Thời gian viết bài: 12/05/2025

Bài viết ghi nhận thông tin chung có giá trị tham khảo, trường hợp bạn mong muốn nhận ý kiến pháp lý liên quan đến các vấn đề mà bạn đang vướng mắc, bạn vui lòng liên hệ với Luật sư của chúng tôi theo email info@cdlaf.vn

Bạn có thể tham thảo thêm:

• Chiến lược pháp lý cho nhà đầu tư nước ngoài trong các thương vụ M&A cổ phần và tài sản tại Việt Nam
• Pháp lý M&A cho Nhà đầu tư: Từ hợp nhất pháp nhân đến chiến lược kiểm soát thị trường
• Sự đồng ý của chủ thể dữ liệu cá nhân có phải là điều bắt buộc