Tác giả:

• Nguyễn Huyền Anh – Luật sư
• Võ Nguyễn Trúc Linh – Bộ phận Pháp lý

Trong điều kiện phát triển ngày càng mạnh mẽ của khoa học công nghệ như hiện nay, các hành vi xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ ngày một gia tăng về mặt số lượng và mức độ nghiêm trọng, gây ra nhiều thiệt hại cho các chủ sở hữu. Khi các quyền lợi của những chủ thể này bị xâm hại, các chủ thể này phải đứng trước quyết định: Lựa chọn cơ chế giải quyết tranh chấp thông qua Tòa án hay Trọng tài thương mại. Sự lựa chọn này không chỉ đơn thuần là tìm kiếm một cơ quan giải quyết mà còn là một phần trong việc bảo mật thông tin, uy tín thương hiệu. Mỗi phương thức đều có những ưu và nhược điểm, có những sự khác biệt về cơ chế thi hành, chi phí, thời gian giải quyết. Việc hiểu biết sâu sắc về các phương thức này giúp doanh nghiệp có cái nhìn tổng quan và lựa chọn đúng đắn trong quá trình giải quyết tranh chấp và vận hành doanh nghiệp của mình.

1. So sánh cơ chế giải quyết tranh chấp sở hữu trí tuệ tại Tòa án và Trọng tài thương mại

Theo quy định tại Khoản 1 Điều 198 Luật Sở hữu trí tuệ 2005 quy định, các chủ thể quyền sở hữu trí tuệ có quyền khởi kiện ra tòa hoặc trọng tài thương mại để bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của mình. Quy định này cũng được cụ thể hóa trong Bộ luât dân sự 2015 và Luật Trọng tài thương mại 2010. Tuy nhiên, để tránh sự chồng chéo các quy định pháp luật cũng như rõ ràng trong quá trình giải quyết tranh chấp, Luật Trọng tài thương mại quy định tại khoản 1 Điều 5, việc lựa chọn giải quyết tranh chấp tại Trọng tài thương mại do các bên đương sự thỏa thuận, thỏa thuận này có thể được lập trước hoặc sau khi tranh chấp. Thỏa thuận trọng tài được xem là sự đồng thuận giữa các bên về việc trao quyền cho trọng tài trong việc giải quyết tranh chấp phát sinh và chấp nhận chịu sự ràng buộc của phán quyết trọng tài. Một khi phương thức giải quyết tranh chấp tại Trọng tài thương mại được thỏa thuận thì Tòa án phải từ chối thụ lý vụ án nếu sự lựa chọn của các bên đáp ứng các điều kiện luật định[1].

Tòa án và Trọng tài thương mại đều là hình thức giải quyết tranh chấp phổ biến, giữ vai trò là một bên tài phán với các bên trong quan hệ tranh chấp. Bản án của Tòa án hay phán quyết của Trọng tài thương mại đều có những giá trị pháp lý như nhau:

• Bản án của Tòa án và phán quyết của Trọng tài thương mại có đều có giá trị pháp lý, đều ràng buộc các bên đương sự có nghĩa vụ thi hành theo phán quyết hay bản án đã được tuyên.
• Trong quá trình giải quyết tranh chấp, Hội đồng trọng tài cũng như Thẩm phán đều có quyền áp dụng một số biện pháp khẩn cấp tạm thời nhằm bảo toàn tài sản, chứng cứ hoặc bảo đảm khả năng thi hành án, tránh những tổn thất không thể khắc phục cho các bên. Trong đó, phạm vi và trình tự áp dụng của mỗi cơ quan được thực hiện theo quy định riêng của pháp luật tố tụng dân sự và pháp luật trọng tài.

Tuy nhiên, xuất phát từ bản chất của các tranh chấp quyền sở hữu trí tuệ chuyển giao công nghệ, việc các chủ thể chọn ra phương thức phù hợp để giải quyết tranh chấp cũng chịu không ít ảnh hưởng dựa trên những ưu, nhược điểm của mỗi phương thức. Cụ thể như sau:

(i) Giải quyết tranh chấp tại Tòa án

Theo quy định tại Điều 30 Bộ luật Tố tụng dân sự năm 2015, Toà án có thẩm quyền giải quyết các tranh chấp về kinh doanh, thương mại sau:

“2. Tranh chấp về quyền sở hữu trí tuệ, chuyển giao công nghệ giữa cá nhân, tổ chức với nhau và đều có mục đích lợi nhuận.

5. Các tranh chấp khác về kinh doanh, thương mại, trừ trường hợp thuộc thẩm quyền giải quyết của cơ quan, tổ chức khác theo quy định của pháp luật”.

Dựa trên quy định này, tòa án với tư cách là cơ quan quyền lực, thuộc nhánh tư pháp của Nhà nước, đóng vai trò quan trọng trong việc giải quyết các vụ việc liên quan đến xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ và bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ cho các cá nhân, tổ chức. Phương thức giải quyết tranh chấp bằng tòa án có những ưu điểm như sau:

• Cơ chế xét xử nhiều cấp bảo đảm tính kiểm soát pháp lý:
  Khác với phán quyết trọng tài có tính chung thẩm và chỉ có thể bị xem xét lại trong những trường hợp hạn chế theo thủ tục yêu cầu hủy phán quyết, bản án của Tòa án được đặt trong cơ chế kiểm soát thông qua hai cấp xét xử là sơ thẩm và phúc thẩm. Cơ chế này cho phép xem xét lại nội dung vụ việc khi có kháng cáo, kháng nghị, qua đó góp phần khắc phục các sai sót có thể phát sinh trong quá trình xét xử và bảo đảm tính khách quan, toàn diện của bản án trước khi có hiệu lực pháp luật.
• Chi phí thấp và cơ chế hoàn phí rõ ràng: Án phí thường thấp hơn phí trọng tài. Đặc biệt, khi thắng kiện, bên khởi kiện được hoàn trả ngay tiền tạm ứng án phí từ ngân sách nhà nước, giúp giảm thiểu rủi ro tài chính.

Tuy nhiên, việc giải quyết tranh chấp tại Tòa án vẫn còn tồn tại một số bất cập sau:

• Tính bảo mật thấp: Theo nguyên tắc tố tụng, việc xét xử công khai nhằm đảm bảo tính minh bạch và sự giám sát của xã hội đối với hoạt động tư pháp. Tuy nhiên, đối với các tranh chấp sở hữu trí tuệ, quy định này vô tình tạo ra tâm lý e ngại cho các doanh nghiệp, bởi các bí mật kinh doanh và thông tin nội bộ nhạy cảm có nguy cơ bị tiết lộ ra bên ngoài.
• Thời gian giải quyết tranh chấp kéo dài: Thời gian giải quyết tranh chấp tại Tòa án thường kéo dài theo quy trình tố tụng của Tòa án dẫn đến khó khăn cho các chủ thể bị xâm phạm. Đặc biệt, với các tranh chấp liên quan đến xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ có tính chất chuyên môn phức tạp, thời hạn giải quyết trên thực tế thường bị kéo dài đáng kể so với thời hạn luật định.

(ii) Giải quyết tranh chấp tại Trọng tài thương mại

Giải quyết tranh chấp bằng Trọng tài thương mại là hình thức giải quyết tranh chấp thông qua Hội đồng trọng tài hoặc trọng tài viên với tư cách là một bên thứ ba độc lập nhằm giải quyết tranh chấp bằng một phán quyết có hiệu lực thi hành. Việc giải quyết tranh chấp tại Trọng tài thương mại hiện nay được nhiều chủ thể đặc biệt là doanh nghiệp ưu tiên lựa chọn nhờ các điểm vượt trội:

• Tính chung thẩm: Phán quyết trọng tài có giá trị chung thẩm, có hiệu lực thi hành ngay và không bị kháng cáo, kháng nghị như bản án của Tòa án, ngoại trừ các trường hợp hủy phán quyết trọng tài theo quy định của pháp luật[2]. Điều này giúp tranh chấp được giải quyết nhanh chóng, tiết kiệm thời và nguồn lực cho các bên.
• Sự linh hoạt và nhanh chóng: Quy trình trọng tài đề cao quyền tự quyết của các bên, thủ tục linh hoạt giúp rút ngắn đáng kể thời gian giải quyết so với thời gian giải quyết tại Tòa án.
• Tính bảo mật cao: Việc giải quyết tranh chấp tại Trọng tài thương mại thường được xét xử kín, các thông tin của các bên đương sự trong tranh chấp được giữ kín, điều đó giúp bảo vệ uy tín và bí mật kinh doanh của doanh nghiệp, chủ thể đặc biệt trong lĩnh vực sở hữu trí tuệ.

Tuy nhiên, phương thức này vẫn tồn tại một số hạn chế:

• Phí trọng tài cao: Chi phí tố tụng trọng tài thường cao hơn đáng kể so với án phí Tòa án.
• Cơ chế hoàn trả phí trọng tài: Bên cạnh mức phí trọng tài cao, cơ chế thanh toán và hoàn trả phí trọng tài cũng có sự khác biệt rõ rệt so với án phí tại Tòa án, gây ra những áp lực tài chính nhất định cho bên khởi kiện.

Khác với khoản tiền tạm ứng án phí tại Tòa án (khoản tiền nộp vào ngân sách nhà nước và được Tòa án ra quyết định hoàn trả ngay trong bản án nếu thắng kiện), phí trọng tài bản chất là phí dịch vụ. Khoản phí này được dùng để chi trả cho hoạt động của Trung tâm trọng tài và thù lao cho Trọng tài viên ngay trong quá trình giải quyết vụ việc. Do đó, sau khi phán quyết được ban hành, dù bên khởi kiện thắng toàn bộ nội dung tranh chấp, Trung tâm trọng tài cũng không hoàn lại số tiền phí đã thu. Thay vào đó, Hội đồng trọng tài sẽ ghi nhận trong phán quyết về nghĩa vụ của bên thua kiện phải hoàn trả lại khoản phí này cho bên thắng kiện. Điều này dẫn đến một hệ quả pháp lý là bên thắng kiện chỉ có thể đòi lại tiền phí trọng tài từ bên thua ở giai đoạn thi hành án. Nếu bên thua kiện không có khả năng tài chính hoặc tẩu tán tài sản, bên thắng kiện không chỉ gặp khó khăn trong việc thu hồi giá trị tranh chấp mà còn có nguy cơ “mất trắng” khoản phí trọng tài đã ứng trước — vốn thường rất lớn trong các vụ tranh chấp sở hữu trí tuệ phức tạp.

• Khả năng phán quyết trọng tài bị hủy: Mặc dù phán quyết trọng tài có giá trị chung thẩm, pháp luật vẫn quy định cơ chế kiểm soát tố tụng thông qua quyền yêu cầu Tòa án hủy phán quyết. Theo Điều 68 Luật Trọng tài thương mại 2010, một phán quyết có thể bị hủy nếu thuộc các trường hợp như: thỏa thuận trọng tài vô hiệu, thành phần Hội đồng trọng tài không đúng quy định, hoặc phán quyết trái với các nguyên tắc cơ bản của pháp luật Việt Nam.

Việc phán quyết bị hủy dẫn đến những hệ quả pháp lý phức tạp. Tòa án không xét xử lại nội dung tranh chấp mà chỉ kiểm tra tính hợp thức của quy trình tố tụng; tuy nhiên, nếu bị hủy, các bên thường phải tốn thêm thời gian và chi phí để bắt đầu lại quá trình giải quyết tại Tòa án hoặc lập một thỏa thuận trọng tài mới. Đối với các tranh chấp sở hữu trí tuệ vốn đòi hỏi tính dứt điểm để bảo vệ giá trị thương mại của quyền tài sản, rủi ro phán quyết bị hủy chính là một rào cản khiến các doanh nghiệp phải cân nhắc kỹ lưỡng về mặt trình tự thủ tục.

2. Nên lựa chọn Trọng tài thương mại hay Tòa án để giải quyết tranh chấp liên quan đến quyền sở hữu trí tuệ

Quyền sở hữu trí tuệ gắn liền với tài sản vô hình, là sự kết tinh của thành quả nghiên cứu, lao động, là chất xám của người sở hữu, người sáng tạo. Việc giải quyết tranh chấp quyền sở hữu trí tuệ không chỉ dừng lại ở việc khôi phục quyền lợi bị xâm phạm mà còn hướng đến bảo mật thông tin, bí mật kinh doanh nhằm duy trì lợi thế cạnh tranh trên thị trường của doanh nghiệp.

Các chủ thể quyền sở hữu trí tuệ có quyền lựa chọn các biện pháp thông qua hệ thống Tòa án nhân dân hoặc Trọng tài thương mại để bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của mình trước các hành vi xâm phạm ngày càng tinh vi và phức tạp. Trong khi phương thức giải quyết tại Tòa án mang tính chất công khai, minh bạch với mức chi phí phù hợp và việc thi hành bản án của Tòa án được đảm bảo thì Trọng tài thương mại lại có mức phí cao hơn và sự bảo mật thông tin của các bên đương sự là một trong những ưu điểm nổi bật khi lựa chọn giải quyết tranh chấp tại Trọng tài thương mại.

Cả hai phương thức này đều có những ưu điểm và hạn chế riêng, việc lựa chọn phương thức cần được cân nhắc kĩ lưỡng dựa trên tính chất, mức độ, loại tranh chấp của vụ việc cũng như hoàn cảnh và mục tiêu của mỗi bên. Nếu hướng đến tính nhanh gọn, hiệu quả và khả năng bảo mật thông tin, việc lựa chọn Trọng tài thương mại để giải quyết tranh chấp là một lựa chọn hầu hết được các doanh nghiệp ưa chuộng nhằm giảm thiểu các rủi ro và tác động tiêu cực đến uy tín và khả năng hoạt động của doanh nghiệp. Trong khi đó, việc xét xử tại Tòa án mang tính truyền thống và có giá trị cưỡng chế cao nhưng đòi hỏi sự kéo dài về mặt thời gian cũng như tính công khai minh bạch của phương thức này.

[1] Điều 6, Điều 18 Luật trọng tài thương mại 2010

[2] Điều 68 Luật Trọng tài thương mại 2010

Thời gian viết bài: 10/03/2026

Bài viết ghi nhận thông tin chung có giá trị tham khảo, trường hợp bạn mong muốn nhận ý kiến pháp lý liên quan đến các vấn đề mà bạn đang vướng mắc, bạn vui lòng liên hệ với Luật sư của chúng tôi theo email info@cdlaf.vn

Bạn có thể tham thảo thêm:

• Cơ Chế Hòa Giải Trong Tố Tụng Dân Sự: Bản Chất Pháp Lý Và Bài Toán Tối Ưu Hóa Rủi Ro Cho Doanh Nghiệp
• Thủ tục đầu tư đặc biệt: Chính sách mới áp dụng cho dự án công nghệ cao và bán dẫn
• Đầu tư từ việt nam ra nước ngoài: Thủ tục thông thoáng, mở đường cho doanh nghiệp việt vươn tầm
• Thoả thuận trọng tài vô hiệu: Nguyên nhân phổ biến và cách phòng tránh rủi ro cho doanh nghiệp
• Quy định pháp luật liên quan đến chứng cứ điện tử trong tố tụng dân sự