Tác giả:

Nguyễn Huyền Anh – Luật sư

Trần Phương Nam – Luật sư

Quyền tự định đoạt là một trong những nguyên tắc nền tảng và mang tính xuyên suốt của pháp luật dân sự. Trong môi trường tố tụng, nguyên tắc này được thể chế hóa rõ nét nhất thông qua thủ tục hòa giải. Bộ luật Tố tụng Dân sự năm 2015, được sửa đổi bổ sung qua các năm 2019, 2020, 2022, 2023, 2024 và năm 2025 (BLTTDS) không chỉ coi hòa giải là một thủ tục bắt buộc (với một số ngoại lệ) mà còn đặt cơ quan xét xử vào vai trò kiến tạo, hỗ trợ các bên hàn gắn đứt gãy trong các quan hệ dân sự, thương mại. Dưới góc độ thực tiễn, việc thấu hiểu bản chất và giá trị pháp lý của cơ chế này là chìa khóa để các cá nhân, doanh nghiệp giải quyết triệt để tranh chấp với chi phí và mức độ rủi ro thấp nhất.

1. Bản chất pháp lý và giới hạn của quyền tự định đoạt trong hòa giải

Về mặt bản chất, hòa giải trong tố tụng dân sự là quá trình Tòa án hỗ trợ, hướng dẫn và tạo điều kiện để các đương sự tự thương lượng, thỏa thuận với nhau về việc giải quyết toàn bộ hoặc một phần vụ án. Khác với giai đoạn xét xử, khi mà Thẩm phán đại diện Hội đồng xét xử ban hành phán quyết dựa trên việc đánh giá chứng cứ và áp dụng pháp luật một cách cứng rắn, trong giai đoạn hòa giải, Thẩm phán đóng vai trò là một trung gian pháp lý. Nhiệm vụ của Thẩm phán lúc này là phổ biến quy định pháp luật liên quan, phân tích hậu quả pháp lý để các bên nhận thức rõ quyền và nghĩa vụ của mình, từ đó tự nguyện tìm ra tiếng nói chung mà không chịu bất kỳ sự ép buộc hay đe dọa nào.

Tuy nhiên, quyền tự định đoạt của các đương sự không phải là vô hạn. Điều 206 BLTTDS quy định rõ Tòa án sẽ không tiến hành hòa giải đối với những yêu cầu đòi bồi thường thiệt hại đến tài sản của Nhà nước, hoặc những vụ án phát sinh từ giao dịch vi phạm điều cấm của luật, trái đạo đức xã hội. Tỷ lệ hạn chế này xuất phát từ nguyên lý bảo vệ trật tự công cộng và lợi ích quốc gia. Pháp luật loại bỏ nguy cơ các bên đương sự lợi dụng cơ chế thỏa thuận tại Tòa án để hợp thức hóa các hành vi tẩu tán tài sản nhà nước, rửa tiền hoặc che giấu các giao dịch bất hợp pháp.

Bên cạnh đó, theo Điều 207 BLTTDS, thủ tục hòa giải cũng không thể được triển khai nếu vấp phải sự bất hợp tác từ các bên, điển hình như việc đương sự cố tình vắng mặt đến lần thứ hai hoặc có văn bản đề nghị không tiến hành hòa giải. Điều này một lần nữa khẳng định nguyên tắc tự nguyện của cơ chế này, Tòa án không thể khiên cưỡng áp đặt thủ tục hòa giải nếu bản thân các bên đã đóng sập cánh cửa đàm phán.

2. Hiệu lực pháp lý của Quyết định công nhận sự thỏa thuận của các đương sự

Giá trị lớn nhất của thủ tục hòa giải trong tố tụng nằm ở hậu quả pháp lý của nó. Khi các bên đạt được thỏa thuận và Tòa án lập Biên bản hòa giải thành, pháp luật vẫn trao cho các đương sự một “khoảng lùi” là 07 ngày để suy nghĩ thấu đáo. Quá thời hạn này, nếu không có sự thay đổi ý kiến, Tòa án sẽ ban hành Quyết định công nhận sự thỏa thuận của các đương sự.

Dưới góc độ pháp lý, quyết định này mang sức nặng pháp lý gần như tuyệt đối và ưu việt hơn hẳn so với một bản án sơ thẩm thông thường. Nó có hiệu lực thi hành ngay lập tức và đặc biệt, không bị kháng cáo, kháng nghị theo thủ tục phúc thẩm. Con đường duy nhất để lật lại quyết định này là thông qua thủ tục giám đốc thẩm, với điều kiện vô cùng khắt khe là phải có căn cứ chứng minh sự thỏa thuận đó được tạo lập do nhầm lẫn, lừa dối, đe dọa, cưỡng ép hoặc vi phạm điều cấm của luật, trái đạo đức xã hội. Sự bảo chứng chặt chẽ này của Nhà nước giúp loại bỏ hoàn toàn rủi ro đối phương chây ì, lật lọng, đồng thời mở ra quyền yêu cầu cơ quan Thi hành án dân sự tiến hành cưỡng chế nếu một bên từ chối thực hiện nghĩa vụ.

3. Bài toán tối ưu hóa nguồn lực và quản trị rủi ro

Từ thực tiễn tư vấn và đại diện giải quyết tranh chấp thương mại, chúng tôi cho rằng việc tận dụng tốt cơ hội hòa giải mang lại giá trị to lớn cho khâu quản trị rủi ro của doanh nghiệp. Tham gia vào một phiên tòa xét xử đồng nghĩa với việc các bên phải chấp nhận một quy trình tố tụng kéo dài qua nhiều cấp, tiêu tốn một lượng lớn chi phí án phí, thù lao luật sư và chi phí cơ hội. Hơn thế nữa, nguyên tắc xét xử công khai của Tòa án có thể phơi bày các bí mật kinh doanh, thông tin đối tác hoặc các điểm yếu trong quản trị nội bộ của doanh nghiệp trước công chúng và giới truyền thông.

Hòa giải trong tố tụng dân sự giải quyết trọn vẹn những điểm nghẽn nêu trên. Đồng thời mở ra một không gian đối thoại linh hoạt, kín đáo và ít mang tính đối kháng hơn. Thay vì một phán quyết kẻ thắng – người thua thường để lại những rạn nứt khó hàn gắn, một biên bản hòa giải thành là kết quả của sự nhượng bộ có tính toán, giúp duy trì quan hệ đối tác kinh doanh trong tương lai.

Như vậy có thể thấy rằng cơ chế hòa giải trong tố tụng dân sự không chỉ là một thủ tục bắt buộc về mặt hình thức mà là một công cụ pháp lý đầy quyền lực. Tuy nhiên, để quá trình đàm phán tại cơ quan tài phán đạt được hiệu quả tối ưu, các bên không chỉ cần thiện chí mà còn cần một chiến lược pháp lý sắc bén, sự am tường về điểm mạnh, điểm yếu của hồ sơ chứng cứ, từ đó đưa ra những bước nhượng bộ hoặc yêu cầu chuẩn xác để bảo vệ tối đa quyền lợi hợp pháp của mình.

Thời gian viết bài: 10/03/2026

Bài viết ghi nhận thông tin chung có giá trị tham khảo, trường hợp bạn mong muốn nhận ý kiến pháp lý liên quan đến các vấn đề mà bạn đang vướng mắc, bạn vui lòng liên hệ với Luật sư của chúng tôi theo email info@cdlaf.vn

Bạn có thể tham thảo thêm:

• Thủ tục đầu tư đặc biệt: Chính sách mới áp dụng cho dự án công nghệ cao và bán dẫn
• Đầu tư từ việt nam ra nước ngoài: Thủ tục thông thoáng, mở đường cho doanh nghiệp việt vươn tầm
• Thoả thuận trọng tài vô hiệu: Nguyên nhân phổ biến và cách phòng tránh rủi ro cho doanh nghiệp
• Quy định pháp luật liên quan đến chứng cứ điện tử trong tố tụng dân sự
• Điều kiện cấp Giấy phép thành lập Văn phòng đại diện cho thương nhân nước ngoài tại Việt nam
• Đóng cửa Văn phòng đại diện của thương nhân nước ngoài tại Việt Nam
• Luật TMĐT 2025: Những nghĩa vụ bắt buộc của doanh nghiệp quản lý nền tảng từ tháng 7/2026